نیاز چیست؟What is Need?

آن چیز که در طول زندگی، هزاران بار، باری از خود می‌کاهد و باری از دیگری، مولّد است؟ یا کاستی؟¹

نیاز دسته‌بندی می‌شود، نیاز در بخش‌های متفاوت زندگی بشری تقسیم می‌شود، سلسله مراتب دارد و در «ذات» بیولوژیک خود تمایز دارد.

این که ریشه‌ی این تمایزها چیست، در صیرورت مفهوم علم همراه است و بررسی آن، از این جستار جداست.

امّا این دریافت ما از نیاز، دریافتی که ما خارج از تغییرات علم و شاید تحت غلبه آن بدست آوردیم، مورد بررسی است.

تمایز علوم انسانی و علوم تجربی، زیستی و اجتماعی، روایت دو تعبیر متفاوت از مفهوم میل هست، مفهومی که با نیاز گره خورده است.

اگر میل رانه تغییرات اجتماعی باشد، نیاز رانه تغییرات زیستی است، این به معنی جدا بودن این دو مفهوم از هم نیست، بلکه فراروی هر نیازی حول میل هست، به طوری که نیاز، نیز از چنته میل خارج نیست.

میل، عاملِ تغییرِ نیاز است و همین میل، عاملِ انبعاثِ عقل و این عقل عاملِ تشخیص، دسته‌بندی و ارتباط‌دهی.

پس آیا درک عقلی نیاز، بدون درک میل ممکن است؟

این رانه‌ی تکدی‌گر که به هر سویی می‌پرد، میوه‌ی ممنوعه‌ای می‌کَنَد و باز هم «نیاز» دارد.

بگذارید به خانه اشاره کنیم، این عنصر لاینفکِ زندگی که خود تغییرات بسیاری، تجربه کرده، آیا مسیر مفهوم خانه، از سیر و تطور مفهوم میل و عقل جدا بوده، آیا هیچ تقابلی میان این دو بر سر معنادهی بر سر مفهوم خانه نبوده است؟

آیا خانه‌های امروزه با هم‌نامان خویش در قرون دیگر همانندند؟² و این همانندی در چه مفهومی خلاصه شده؟ (معمولا امنیت که خود عاری از این ابهامات نیست، و می‌توان همانند نیاز آن را دوباره بخش‌بندی و... کرد)

مسیر نیازهای بشری، توسط چیرگی عقل بر میل و یا میل بر عقل تعیین شده است، آنگاه که میل رانه‌ی عقل بوده است، عقل در پیشکار میل تلاشگر تحقق‌بخشی به این خواست است، آنگاه که عقل چیره بوده، بر مسیر مهار میل، محدود کردن آن و تعریف نیاز در چارچوبی مشخص بوده است، سلسله مراتب‌بندی نیاز، تعریفی عقلانی از نه تنها نیاز، بلکه میل هم می‌دهد.

اینکه در مسیر تحول نسل بشر، آیا باید و یا می‌توان سمتی گرفت، سوال دیگری است، ولی اینکه آیا بی‌طرف می‌توان بود؟ سوالی است، که پاسخی معلوم دارد.

پس شاید اول باید طرف خود را نسبت به این موضوع مشخص کرد، جستار من سعی بر تعادل دارد ولی آگاهانه و شاید در سطحی ناآگاه هم گرایش به میل دارد، به صیرورت، تغییر و شدن.

حال از چنین زاویه‌ای سعی بر تبیین مفهوم نیاز می‌کنم:

درک ما از نیاز زیستی با عامل تجربه گره خورده، تجربه که برای ارضای میل رخ می‌دهد و توسط عقل برای چارچوب‌بندی استفاده می‌شود، تا همانجا که بشر به میل خود گوش فرا می‌داد و تجربه می‌کرد، شکل‌گیری مفاهیم نیز تا همانجا ادامه می‌یافت، به طوری که درک یک بومی آفریقایی از امنیت، به مراتب از یک شهرنشین بین‌النهرینی متفاوت بوده، چرا که حسگرهای متفاوت و شیوه زندگی متفاوتی داشتند.

حال نیاز اجتماعی انسان و نیاز جسمانی انسان، که بدلیل جهت‌گیری خودم آن را در کنار نیازهای اجتماعی آوردم.

کلمه نیازهای جسمانی، به خصوص در کنار کلمه زیستی، وضوح مفهومی مشخصی ندارد، من هم معذور تعبیر هستم.

نیازهای اجتماعی، روبرویی میل من با میل دیگری و دیگران است، همچو رودی که تغییر جهت می‌دهد، به دریا می‌ریزد، پاک و آلوده می‌شود و....

نیاز جسمانی، نیاز بدن داشتن، بروز و درک آن می‌تواند باشد که خارج از این برهم‌کنش امیال معنا ندارد، امیالی که، سازنده فرهنگ‌ها، آیین‌ها، مراسمات و اعتقادات نیز هستند.

به طور مثال نیازهای جسمانی، تن داشتن فردی در همان قوم شکارچی-گردآورنده آفریقایی و نحوه بروز این تن داشتن با لباس‌ها، زیورآلات و یا نبود آنها، از شهرنشینی که در اوروک قدیم سکونت داشته متفاوت بوده، ولی هر دو در این بروز تن داشتن خود نمی‌توانند خارج از بازی امیال خویش با دیگری باشند.

و همینطور مرز میان نیاز زیستی او گاها برای بروز بیشتر خویشتن و تمایزگذاری میان خود و طبیعت می‌تواند به اغراق بیانجامد، امّا این مشاهده‌ای بیش نیست، چرا که در نهایت ریشه‌ی شکل‌گیری فرهنگ همانطور که گفته شد، می‌تواند برآمده از تقابل امیال بشری (چه با خود و چه با دیگری) صورت گیرد و نه الزاما در مقابله با تجربه زیستی.

بدنمندی و بروز آن به عنوان نیازهای جسمی پدیده‌ای، متاخرتر است³.

که حاصل شکل‌گیری تمایز میان انسان و طبیعت است، حتی در پایه‌ای‌ترین درک آن، که خود می‌تواند برآمده از نیازی تجربی باشد، ولیکن چنین ریشه‌ی احتمالی‌ای نمی‌تواند، تحت تاثیر قرار گرفتن ابراز بدن و نیازهای آن را از نیازهای اجتماعی نفی کند.

تمامی تلاش‌های متفاوت برای سلسله مراتب ساختن مفهوم نیاز⁴، دچار نقص بزرگی هستند، از هرم مازلو تا نهادهای گوناگون سازمان ملل که سعی بر تعریف کردن⁵ و نهادینه ساختن این چنین مفاهیم دارند، این نقص بزرگ به گمان من ناتوانی در نهادینه‌سازیِ تغییر هست،

آیا دراویشی، سربازان و مردمان دیگری⁶ که در راه آرمانی کشته شدند و یا حتی قربانی کردند درکی همچو مازلو و یا سازمان ملل از سلسله مراتب نیاز داشتند؟

آنچه که میل رانه‌اش هست، همچون جنبنده چابکی که هیچ شکارچی‌ای نمی‌تواند لاشه‌اش را بدست بگیرد.

سوالات و مطالبی که در این جستار بیان شد، با توجه به فرصت و محدودیت‌های اعمال شده توان پختگی بیشتری، متاسفانه نداشتند، شاید در فرصتی دیگر، امکانی برای بسط، تبیین و توضیح بیشتر این مفاهیم صورت بگیرد.

نیک آیین لهراسبی – هفتم اردیبهشت ماهِ هزار و چهارصد و پنج